ازدواج

گر چه ايران مانند لبنان تنوع دين و مذهبي گسترده اي ندارد، ولي وجود طوايف و اقوام مختلف كه هر كدام رسوم خاص خود را در برگزاري مراسم عروسي دارند، شباهت هايي را در اين زمينه ميان دو كشور ايجاد كرده است.

شيوه برگزاري مراسم ازدواج در ميان شيعيان لبنان در مقايسه با آداب و رسوم ازدواج ايرانيان تفاوت چشم گيري ندارد. جوان شيعه لبناني براي ازدواج ممكن است در خارج از خانه، دختري را ببيند و با مطرح كردن ديدگاه ها، بله مقدماتي را از عروس خانم بشنود كه اين روشي متداول و معمول در ميان جوانان ايراني نيز هست.

در خانواده هاي سنتي تر نيز اگر طرفين نتوانستند با هم در خارج از خانه صحبت كند، خواستگار در خانه دختر مي تواند با وي صحبت هاي اوليه را داشته باشد.

همچنين در ايام نامزدي، پسر و دختر حلقه را در دست راستشان مي كنند و بعد از ازدواج آن را در دست چپشان قرار مي دهند و بسيار هم روي حلقه ازدواج تعصب دارند.

اما نكته مهم و فرق اساسي رسوم لبناني ها با ايرانيان اينجاست كه داماد بعد از توافق با دختر و كسب اجازه از خانواده وي براي آشنايي، براي پيشبرد كار بايد به تنهايي به خانه دختر برود كه اين مرحله ممكن است چند بار تكرار شود؛ معمولا ديدار اوليه براي آشنايي است ولي در مرحله هاي بعدي پسر لبناني با خانواده دختر درباره مراحل ازدواج از جمله تعيين مهريه مقدم و مؤخر صحبت مي كند.

اين مرحله كاملا بر عكس آداب و رسوم ايراني است. در ايران پسر هيچ گاه به تنهايي و بدون خانواده خود براي صحبت درباره مهريه و مراحل ازدواج، وارد صحبت با خانواده دختر نمي شود چرا كه اين كار بي احترامي به خانواده دختر محسوب مي شود، ولي در لبنان اعتقاد بر اين است كه هيچ گاه نبايد خانواده داماد قبل از اطمينان از چون و چراي ازدواج به خواستگاري بروند چرا كه جواب رد، ضربه سنگيني بر خانواده داماد تلقي مي شود.

بعد از اينكه پسر در مورد مهريه با خانواده دختر به توافق رسيد، مادر و خواهر و شايد ديگر اقوام زن نزديك داماد نظير خاله و عمه براي ديدن عروس به خانه وي مي روند كه اين محفل، صرفا زنانه خواهد بود و بعد از ديدن دختر و بررسي توافقات انجام شده قبلي، براي مراسم رسمي همراه با پدر خانواده به خانه عروس مي روند.

در اين مرحله، در لبنان رسم بر اين است كه فاميل و دوستان داماد و عروس نيز شركت مي كنند تا مراسم هر چه با شكوه تر برگزار شود و معمولا بلافاصله بعد از توافق جشني هم برگزار خواهد شد.

به نظر مي رسد در اين مراحل فرهنگ و آداب و رسوم ايراني كاملا متفاوت با آداب و رسوم حتي شيعيان لبنان باشد.

نكته آخر در اين باب اينكه به طور كلي سن ازدواج در ميان مسيحيان از مسلمانان بالاتر است.

**مهريه و جهاز در لبنان

روش تعيين مهريه در لبنان ميان مسلمانان (اعم از شيعه و سني) و دروزيان به دو شكل مقدم و مؤخر صورت مي پذيرد كه البته در هر خانواده و در هر منطقه از لبنان متفاوت است. مهريه مقدم بايد فورا پرداخت شود و مشابه همان شيربها در ايران است، ولي ميزان مهريه موخر معمولا سنگين تر است و عندالمطالبه پرداخت مي شود. در لبنان چون مانند ايران "سكه رسمي طلا" وجود ندارد، اكثرا ميزان مهريه را بر اساس دلار امريكا يا مِلك تعيين مي كنند. البته تعيين مهر به وسيله سكه طلاي عهد عثماني يا سكه طلاي انگليسي نيز روش متداولي است. در خانواده هاي مذهبي، مهريه مقدم فقط قرآن مجيد است و مهريه مؤخر نيز سفر حج تعيين مي شود.

اختلاف عمده ديگر، بحث جهاز عروس است. بر خلاف نكات مثبتي همچون خانه داري و بچه داري با مهارت بالا كه در عروس هاي لبناني وجود دارد، يك تفاوت آشكار با رسوم ايراني اين است كه دختران لبناني جهيزيه اي با خود به خانه شوهر نمي آورند و در نتيجه خريد كل وسايل و نيز خريد يا اجاره خانه بر عهده داماد خواهد بود. البته در برخي از مناطق لبنان چون "بعلبك"براي مهريه مقدم نرخ بالايي در نظر گرفته مي شود و از آن طرف جهيزيه خانه را دختر با خود به همراه مي آورد.

** روند رو به تغيير رسوم ازدواج

همانند ايران كه ديگر اين روزها بسياري از رسوم سنتي ازدواج از سوي جوانان رعايت نمي شود، در لبنان هم روند رو به تغييري را در اين رسوم شاهد هستيم.

براي آشنايي بيشتر با رسوم ازدواج شيعيان لبنان به مراسم عقد "حسين حيدر" 21 ساله كه در منطقه "سكسكيه" در حومه شهر صيدا به دنيا آمده مي رويم. عاقد بعد از موعظه كوتاه پيرامون اهميت ازدواج در اسلام و چگونگي برخورد با همسر، صيغه عقد را جاري مي كند.

بعد از اينكه روحاني روستا جواب بله عروس را با حضور پدر، مادر و نزديكانش با مهريه مقدم و مؤخر معلوم مي شنود، حيدر نيز با لكنت زبان با ترس و لرز جمله "قبلتُ" را مي گويد تا خطبه عقد جاري شود.

عاقد اين ازدواج ميمون را تبريك مي گويد و داماد نيز به پدر و مادر عروس دست مي دهد و با تك تك حاضران شروع به روبوسي مي كند و برادران وي نيز شيريني پخش مي كنند و در پايان اين مراسم دو طرف تصميم مي گيرند تا مراسم عروسي را زماني برگزار كنند كه داماد خانه اي بسازد و اثاث منزل را خريداري كند، هرچند اين كارها چندين سال طول بكشد.

پدر داماد مي گويد: اين عادات و رسوم گذشته در حال حاضر تغيير كرده است. در گذشته پسر نمي توانست بدون در ميان گذاشتن اين موضوع با خانواده، خود به مراحل ابتدايي ازدواج اقدام كند و همچنين زمان نامزدي بيش از چند روز يا چند ماه به طول نمي انجاميد و جشن عروسي در منزل خانواده داماد بيش از هفت روز برگزار مي شد، بدون اينكه داماد و عروس همديگر را ببينند.

همچنين در هنگام ورود عروس به خانه داماد، خمير آرد را بالاي در ورودي مي چسباندند با اين آرزو كه عروس و داماد زندگي خوب و موفقي داشته باشند.

وي ادامه مي دهد: ولي امروزه جوان خارج از منزل خودش دختر را انتخاب مي كند و قرار اوليه را هم مي گذارد و ممكن است حتي خانواده پسر هم در جريان نباشد؛ حتي امروزه مراسم ازدواج نيز در سالن هاي سربسته برگزار مي شود و رسوم ازدواج هفت روزه نيز از بين رفته است.

ازدواج در نزد مسيحيان لبنان تحت سرپرستي و نظارت كليسا صورت مي گيرد. ازدواج در مسيحيت يكي از پنج سرّ مقدسي است كه ايمان انسان مسيحي بر آن مبتني است، چنانكه انجيل به آن اهميت خاصي داده است زيرا ثمره آن انسان و تربيت فرزندان و حفظ نسل انسان است.

در ازدواج مسيحي بايد مرد و زن مسيحي كفوِ هم و در ايمان و محبت برابر باشند به اين دليل ازدواج در مسيحيت سري از اسرار است كه مرد از پدر و مادر خود جدا مي شود تا با پيوند با همسر خود، به جسم واحدي تبديل شود.

مراسم ازدواج در مسيحيان لبنان با نامزدي آغاز مي شود كه در اين امر طرفين در برابر كشيش محل اقامت حضور مي يابند و پس از اجراي رسومي خاص، پيوند آنان ثبت مي شود كه حداقل بايد دو طرف به سن 17 سال رسيده باشند و هيچ كدام همسري نداشته باشند.

يك ماه قبل از نامزدي، كشيش منطقه اقامت زن و مرد، در روزهاي يكشنبه تصميم دو نفر مزبور را براي ازدواج در جمع حاضران در كليسا اعلام مي كند تا ببيند آيا كسي به اين موضوع اعتراضي دارد يا نه و كار آنان بدون موانع پيش بيني نشده بعدي ادامه يابد.

براي جلوگيري از هر نوع اختلاف در آينده، رد و بدل شدن هر نوع هديه اي در مدت نامزدي بايد ثبت تا در صورت اختلاف توسط مراجع قضايي رسيدگي شود، زيرا اگر نامزدي به ازدواج منتهي نشود، هداياي باقي مانده و غير خوردني و پوشيدني بازگردانده شود.

پس از پايان مرحله نامزدي و آزمايش خون، موعدي براي تعيين زمان ازدواج مشخص و اعلام مي شود. دو نفر ساقدوش نيز تعيين مي شوند تا عروس و داماد را در كليسا در هنگام حضور و خواندن خطبه عقد همراهي كنند كه اين دو به منزله دو شاهد ازدواج محسوب مي شوند.

در مرحله بعد و پس از حضور عروس و داماد در برابر مذبح رب در كليسا ،كشيش با صداي بلند آن دو را به طور جداگانه مورد خطاب قرار مي دهد و مي گويد: آيا مي خواهي فلاني را بر اساس سنت پرودگار و تعاليم كليسا به همسري خود برگزيني؟ پاسخ بايد به نوعي واضح باشد كه شهود و كشيش آن را به وضوح بشنوند وگرنه مورد قبول واقع نمي شود.

مسيحيان لبنان به استناد آنچه از حضرت مسيح در انجيل نقل شده بر اين باورند كه طلاق ممنوع است مگر در يك حالت و آن اينكه زن و مرد دچار بيماري خطرناكي شوند كه براي حيات زوجين خطرناك باشد و يا اينكه زن مرتكب زنا شود كه تنها در اين موارد امكان طلاق وجود دارد.

مساله ازدواج بين اديان مختلف در تمامي دنيا امري است كه اين روزها مصاديق زيادي پيدا كرده است. در ايران بر اساس قوانين مدني و احوال شخصيه ازدواج دائم با غير مسلم قانوني نيست. اين مساله عينا در قوانين لبنان نيز وجود دارد بعلاوه اينكه در اين كشور بايد حساسيت هاي جمعيتي و قوميتي را هم به حساسيت هاي مذهبي موجود در ايران افزود.

در ايران در صورتي كه فرد غيرمسلمي قصد ازدواج با دختر مسلماني را داشته باشد، معمولا فرد غير مسلمان به دين اسلام ايمان مي آورد و بعد مشكل ازدواج حل مي شود، اما لبناني ها راهكار سخت تري را براي اين مساله برگزيده اند.

مدتي قبل و زماني كه يك زوج امروزي كه يكي "مالك مكتبي" مجري معروف تلويزيون از شيعيان لبنان و ديگري "ليلا توئيني" نماينده پارلمان لبنان از مسيحيان اين كشور كه سياستمداري با ستاره اقبالي در حال ظهور است تصميم گرفتند با هم ازدواج كنند، به ناچار اين پيوند را در قبرس به هم گره زدند.

پدر توئيني كه روزنامه نگاري ثروتمند بود چهار سال پيش به قتل رسيد و مادربزرگش يكي از شاعران برجسته دروزي لبنان است. در قانون اساسي كشور چهار ميليون نفري لبنان كه 18 گروه ديني و مذهبي به رسميت شناخته شده دارد، ازدواج معتقدان به اديان و مذاهب مختلف با يكديگر قانونا ثبت نمي شود.

زوج هايي غير همدين كه قصد ازدواج با هم دارند و نيز افراد غيرمتعهد به اديان شناخته شده چون بودايي ها، هندوها يا پيروان مذهب پروتستان به همين دليل نمي توانند در خاك لبنان با هم ازدواج كنند. با اين حال، در شرايطي كه زوج هاي متعهد به اديان و مذاهب مختلف نمي توانند در لبنان با هم ازدواج كنند، دولت ازدواج هاي اين چنيني ثبت شده در خارج از خاك لبنان را به رسميت مي شناسد.

همين مساله موجب شده شركت هاي مسافرتي براي پاسخگويي به تقاضاي مشتريان خود بسته هاي مسافرتي ويژه ازدواج در خارج ارايه دهند كه همه خدمات مرتبط را يكجا ارايه مي دهند. براي برگزاري مراسم عقد در قبرس كه با هواپيما تنها نيم ساعت با لبنان فاصله دارد كافي است يك هزار و 900 دلار پرداخت شود. حدود يك هزار زوج لبناني در دو سال اخير از اين روش استفاده كرده اند.

آخرين مورد تلاش براي اصلاح قوانين ازدواج در لبنان، در سال 1988صورت گرفت كه البته نتيجه چنداني در بر نداشت.

يك بررسي ميداني انجام شده توسط برنام? توسعه سازمان ملل در لبنان در باره مسايل زنان نشان مي دهد كه در فاصله سال هاي 1995 تا 2008 ميلادي، 18 هزار ازدواج بين زنان لبناني و مردان غير لبناني صورت گرفته است.

بيشترين درصد ازدواج بين زنان لبناني و مردان غير لبناني در بين سني ها بوده است. بيش از نيمي از تمام ازدواج ها بين زنان لبناني و مردان غير لبناني در بين سني ها به ميزان 52 درصد، پس از آن شيعيان با 34 درصد و مسيحيان ارتدوكس با شش درصد واقع شده است.

بنا بر اين بررسي، 78 درصد زنان مسلمان با شهروندان عرب ازدواج كرده اند؛ در حالي كه 50 درصد زنان مسيحي به عقد افراد غير عرب درآمده اند.

درصد زناني كه با مردان فلسطيني ازدواج كرده اند، 24 درصد در بين زنان مسلمان و هفت درصد در بين زنان مسيحي است. با اين وجود، 21 درصد از زنان مسلمان با مردان سوري ازدواج كرده اند، در حالي كه اين ميزان براي زنان مسيحي، بالاتر يعني 31 درصد اعلام شده است . درصد زنان مسلمان و مسيحي كه با مردان مصري ازدواج كرده اند نيز تقريباً يكسان است.

نكته قابل توجه ديگر آنكه لبناني ها بخصوص دختران شيعه لبناني علاقه زيادي به ازدواج با مردان ايراني دارند.

دين در شناسنامه و مشكل بچه دار شدن پس از ازدواج

از نكات جالب ديگر اينكه در شناسنامه هر شهروند لبناني، مذهب او درج مي شود و هر لبناني بايد پيرو يكي از مذاهبي باشد كه دولت، آن را به رسميت شناخته است، حتي اگر اين شهروند به هيچ دين و مذهبي اعتقاد نداشته باشد و اين مساله امري است كه در ازدواج و زندگي مشترك زوج هاي لبناني تاثير بسزايي دارد.

در لبنان، مذاهب مختلف اسلام و مسيحيت و همچنين دين يهود و كيش دروزي به رسميت شناخته شده اند كه البته اينكه دروزي ها مسلمان به شمار مي آيند يا نه موضوع بحث و جدلي است كه فرجامي پيدا نكرده، اما بر موقعيت سياسي و اجتماعي آنها هم اثري نگذاشته است.
وضعيت حقوقي همه شهروندان، در زندگي شخصي، اجتماعي و سياسي كاملاً بر اساس اين مذاهب تعيين مي شود.

"زياد بارود" وزير كشور لبنان كه پرچمدار اصلاح حقوق شهروندي است در تلاش براي اصلاح ساختار فرقه گرا از سال گذشته شهروندان را مجاز كرد كه در صورت تمايل، مذهب خود را از شناسنامه حذف كنند، ولي اعطاي اين حق تنها ارزش نمادين دارد و مشكلات بسياري براي افرادي كه اين كار را كرده اند به دنبال داشته است.

اقدام برخي از شهروندان لبناني به حذف مذهب از شناسنامه هايشان با هدف رهايي از دايره طايفه گرايي و تغيير قانون كشور به يك قانون لائيك در لبنان براي آنها دردسر ساز شده است.
البته اين امر يعني لغو مذهب از شناسنامه براي فرزندان برخي از لبناني ها مشكلاتي را به بار آورده اند چراكه اين دسته از جوانان قادر به گرفتن شناسنامه براي فرزندان خود نيستند.
ذكر نام مذهب در شناسنامه لبناني از لحاظ قانوني ضروري است و حذف آن مشكلاتي براي شهروندان به وجود مي آورد.

يك شهروند لبناني به نام "عصام الحاج" اخيرا دچار اين مشكل شده است. وي قبل از ازدواج با همسرش "احلام" و بعد از مشورت با كارشناسان حقوقي لبنان اقدام به حذف نام مذهب از شناسنامه خود و همسرش كرده است.

عصام الحاج اقدام خود را كه زير نظر كارشناسان حقوقي انجام داده است، قانوني مي داند و حتي او در انتخابات اخير لبنان نيز شركت كرده و با مشكلي روبه رو نشده است. ولي مشكل زماني ايجاد شد كه وي براي گرفتن شناسنامه براي فرزند خود "جاد" به سازمان رسمي مربوطه مراجعه كرد كه با پاسخ منفي آنها روبه رو شد و علت را در عدم ذكر نام مذهب در شناسنامه والدين عنوان كرده اند چرا كه در صورتي كه مشخصات شناسنامه كه يكي از آنها مذهب است، ناقص باشد، براي نوزاد شناسنامه جديد صادر نمي شود.

مانع ديگري كه در بچه دار شدن لبناني ها وجود دارد اين است كه تعداد زيادي از زنان لبناني در بيرون منزل مشغول كارند كه اكثر اين زنان متاهل هستند كه به دليل مشكلات اقتصادي مجبور به كار شده اند. اگرچه در لبنان حقوق و مزاياي زن و مرد شاغل تفاوتي ندارد، اما مرخصي هاي مخصوص زنان، كوتاه است.

در ادارات دولتي تنها دو ماه و در موسسات خصوصي 40 روز مرخصي زايمان براي زنان لبناني در نظر گرفته شده است. خانواده در لبنان به دليل اينكه زن و مرد هر دو شاغل هستند، تحت فشار است و مشكلات اقتصادي، عامل بسياري از طلاق ها در لبنان شده است ضمن اينكه در قانون كار لبنان بازنشستگي به مانند ايران وجود ندارد و برخي افراد بايد تا پايان عمر كار كنند و اين مساله ار موانع جدي بچه دار شدن لبناني ها پس از ازدواج است. البته مردم در لبنان به حفظ خانواده خود علاقه مند هستند و ضرب المثلي در فرهنگ لبناني مي گويد: "آرامگاه تو همين خانه است." به اين معني كه هر جا بروي آخر به خانه بازمي گردي و مشكلات افراد بايد درون خانواده حل شود و هيچ راه ديگري وجود ندارد.